بدن شما داراي يك ساعت دروني است كه فعاليت‌ها و رفتارهاي روزانه را برنامه‌ريزي مي‌كند. البته اين ساعت دروني هم مانند ساعت‌هاي ديگر مي‌تواند دستخوش تغيير شود و جلو يا عقب بيفتد. اختلال در ساعت دروني بدن باعث بروز بيماري‌هاي مختلف و اختلالات خواب و خستگي روزانه مي‌شود. به طور كلي، عواملي همچون ميزان روشنايي نقش مهمي در تنظيم ساعت دروني بدن دارد، ...

...به همين دليل هم دانستن نكات بيشتري در مورد عوامل موثر بر ساعت بدن به ما كمك مي‌كند تا عوامل محيطي را به گونه‌اي تنظيم كنيم تا ساعت دروني خود را دچار اختلال نكنيم و كيفيت زندگي مطلوبي داشته باشيم.

گيرنده‌هاي ويژه نور در چشم

هر فردي در بدن خود يك ساعت داخلي دارد. اين ساعت داخلي تمايل زيادي به تند يا كند كار كردن دارد، بنابراين اگر سرنخ‌هايي كه زمان را به ما نشان مي‌دهند از دست بدهيم بسرعت هماهنگي خود با چرخه شبانه‌روز را از دست خواهيم داد. در گذشته تصور مي‌شد فعاليت‌هاي روزانه ساعت‌هاي دروني را تنظيم نگه مي‌دارد، اما مطالعات مختلفي كه در دهه 80 ميلادي انجام شد نشان داد اين نور است كه نقش كليدي را در تنظيم ساعت دروني بدن به عهده دارد. در سال 1986 ميلادي چارلز زيسلر با قاطعيت نشان داد كه مي‌توان با استفاده از نور ساعت دروني افراد را مجدد راه‌اندازي (Reset)‌ كرد، درست مانند وقتي كه ساعت مچي خود را تنظيم مجدد مي‌كنيم. اين يافته‌ها كمك كردند تا بتوانيم علت اختلالات خواب متناوب را در نابينايان دريابيم. در واقع از آنجا كه نابينايان نمي‌توانند نور را تشخيص دهند، ساعت داخلي آنها نمي‌تواند خود را با چرخه شبانه‌روز هماهنگ كند. البته زيسلر (از دانشگاه پزشكي هاروارد)‌ معتقد بود ساعت داخلي برخي نابينايان درست كار مي‌كند و براي اثبات اين اعتقاد هم تاكيد كرد كه ساعت دروني نابينايان نيز به كمك نور تنظيم مي‌شود و چشم آنها نيز به گونه‌اي آن را تشخيص مي‌دهد در حالي كه اين افراد هيچ شناخت آگاهانه‌اي از نور ندارند. با اين حساب به نظر مي‌رسد چشم‌هاي ما بجز گيرنده‌هاي بينايي، گيرنده‌هاي ديگري دارد كه روشنايي را تشخيص مي‌دهند و اين گيرنده‌ها تا مدت‌ها از چشم محققان پنهان بوده‌اند. هم‌اكنون ما مي‌دانيم كه سلول‌هاي تخصص يافته براي شناسايي روشنايي در شبكيه وجود دارند كه پيام آنها به جاي قشر بينايي مغز به منطقه تنظيم ساعت دروني بدن مي‌رود. در برخي افراد نابينا، اين سيستم سالم است و به آنها اجازه مي‌دهد تا ساعت دروني منظمي داشته باشند.

اين كشفيات تاثير زيادي بر دانسته‌هاي قبلي ما گذاشته‌اند. هم‌اكنون مشخص شده است حتي نور كم هم مي‌تواند ساعت دروني بدن را دستخوش تغيير كند، يعني روشن بودن لامپ‌ها تا ديروقت يا حتي نگاه كردن به صفحه نمايشگر رايانه مي‌تواند تنظيم‌هاي داخلي را به هم بريزد. علاوه بر آن به نظر مي‌رسد نور آبي بيشترين توانايي را براي تغيير ساعت دروني بدن دارد.

اثرات بالقوه اختلال در ساعت دروني چيزي فراتر از احساس خستگي و ناخوشي است. شواهد مختلف نشان مي‌دهد اختلال مداوم در ساعت دروني بدن با بيماري‌هاي مهمي همچون سرطان، بيماري‌هاي قلبي و ديابت همراه است و اين مساله مي‌تواند حتي روي مدارهاي عصبي مغز اثر بگذارد.

البته خبرهاي خوش هم در اين زمينه كم نيست. به عنوان مثال از مدت‌ها قبل شناخته شده است كه نور درخشان در طول روز اثرات افسردگي ناشي از تاريكي طولاني‌مدت زمستاني را در افراد مبتلا به اختلال خلق فصلي كاهش مي‌دهد. علاوه بر آن تحقيقات جديد فوايد ديگري را هم پيدا كرده‌اند. به عنوان مثال، سالمنداني كه در خانه در معرض نور درخشان (معادل نور محيط آزاد در يك روز ابري)‌ براي مدت يك ساعت در صبح قرار داشتند كمتر علائم افسردگي را نشان دادند.

قسمتي از علت اين است كه ساعت دروني ما سطح هورموني به نام ملاتونين را تنظيم مي‌كند. وقتي هوا تاريك مي‌شود، سطح ملاتونين در بدن ما افزايش مي‌يابد و باعث احساس خواب‌آلودگي مي‌شود، در حالي كه نور روشن توليد ملاتونين را متوقف مي‌كند و ما را هوشيار نگه مي‌دارد. بنابراين نور در شب دو اثر جداگانه دارد. يكي راه‌اندازي مجدد ساعت داخلي بدن و ديگري مهار توليد ملاتونين. ريچارد استيونس از دانشگاه كانكتيكات اولين شخصي بود كه به اين نكته كه مهار ملاتونين مي‌تواند روي سلامت انسان تاثير بگذارد، مشكوك شد. در طول دهه 80 ميلادي او روي علت سرطان سينه كه در كشورهاي توسعه يافته شايع‌تر است كار مي‌كرد و با نتايجي برخورد كرد كه نشان مي‌داد نور زياد مي‌تواند روي تكامل بافت سينه‌ها تاثير بگذارد و ترشح ملاتونين را مهار كند و سطح پايين ملاتونين ممكن است باعث افزايش ميزان استروژن شود كه روي سرطان سينه موثر است. پس از مدتي استيونس دريافت مواجهه با نور مصنوعي موجب تغيير عميقي در محيط زندگي مي‌شود كه مي‌تواند با روش‌هاي مختلفي روي سلامت ما موثر باشد. اين عقيده به عنوان نظريه نور در شب شناخته شده و شواهد مختلفي آن را مورد تاييد قرار داده‌اند.

يك آزمايش جالب